Nauki Humanistyczne i Społeczne

Nauka

Zawartość

Nauka | 2026 | No 1

Abstrakt

W latach 30. XX wieku w wyniku filozoficznej refleksji nad naturą wiedzy naukowej narodził się empiryzm logiczny i falsyfikacjonizm Poppera. Filozofowie niemal nie zauważyli wtedy książki Ludwika Flecka Entstehung und Entwicklung einer wissenschaftlichen Tatsache (1935), a po II wojnie światowej popadła ona w całkowite zapomnienie. W 1949 r. przeczytał ją Thomas S. Kuhn, na którym wywarła ona wielkie wrażenie. W 1962 r., wkrótce po śmierci Flecka, ogłosił The Structure of Scientific Revolutions, najbardziej wpływową książkę z zakresu filozofii nauki XX w. Przy użyciu innej terminologii i ilustrując rozważania przykładami z historii fizyki (Fleck odwoływał się do historii medycyny) Kuhn nakreślił obraz natury wiedzy naukowej i mechanizmów jej rozwoju uderzająco podobny do obrazu Flecka. Choć o książce Flecka wspomniał jednym zdaniem w Przedmowie, to w Strukturze i w kolejnych pracach do poglądów z jej kart ani razu się nie odwołał. Od końca lat 70. XX wieku zaczęto książkę Flecka tłumaczyć na inne języki i pisać o niej komentarze. Nie da się udowodnić, że filozofia nauki Kuhna jest plagiatem. Należy natomiast cieszyć się, że filozofia i socjologia nauki Flecka stopniowo zdobywa – z kilkudziesięcioletnim opóźnieniem – należne jej miejsce na rynku idei.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Wojciech Sady
1
ORCID: ORCID

  1. Instytut Filozofii, Uniwersytet Śląski

Abstrakt

Wśród trzech milionów żołnierzy Wehrmachtu, którzy napadli 22 czerwca 1941 roku w ramach operacji Barbarossa Związek Radziecki, byli ewangeliccy i katoliccy kapelani wojskowi. Łączyła ich wspólna wiara chrześcijańska oraz nienawiść do „Żydokomuny”. Kapelani Wehrmachtu, oprócz funkcji ściśle religijnych, odgrywali ważną rolę w ideologicznej interpretacji wojny. Komu lub czemu służyli? Hitlerowi, któremu przysięgali, czy Bogu i Kościołowi, którym także ślubowali wierność? Jak radzili sobie z nieuchronnym konfliktem sumienia, wywołanym tym, że z jednej strony byli duchownymi chrześcijańskimi, których obowiązywało przykazanie miłości bliźniego, z drugiej brali udział w morderczej wojnie, będącej tego przykazania dramatycznym pogwałceniem? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Badania historyczne pozwoliły ustalić, że do partii nazistowskiej (NSDAP) należeli także duchowni i chociaż ich dokładna liczba nie jest znana, szacunki wymieniają kilka tysięcy. Przyczyniali się do legitymizacji reżimu Hitlera oraz usprawiedliwiali jego ludobójcze wojny i ideologię Trzeciej Rzeszy. Nie istnieją wyraźniejsze ślady tego, by dostrzegali teologiczną sprzeczność między wiarą i przykazaniem miłości bliźniego oraz nienawiścią do Żydów. Nie ma natomiast dowodów na to, by osobiście zabijali Żydów lub radzieckich jeńców wojennych. Należeli także do grup prześladowanych przez nazizm. W Dachau, gdzie od 1940 r. do końca wojny przebywało ca 2800 katolickich duchownych, liczebnie największą grupę ca 1800 osób stanowili księża polscy, drugą grupą, znacznie mniejszą, byli duchowni z Niemiec i Austrii. Ostateczna ocena postaw i postępowania kapelanów Wehrmachtu musi się wpisywać w szerszy kontekst relacji niemieckich Kościołów chrześcijańskich do nazimu.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Andrzej Bronk
1

  1. Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Abstrakt

W artykule przedstawiono propozycję działań, które mają przywrócić Polskiej Akademii Nauk (PAN) silną pozycję w systemie nauki oraz zwiększyć jej znaczenie społeczne. Proponujemy reformę rozumianą przede wszystkim jako zmianę sposobu działania i zakresu oddziaływania Akademii, a nie jedynie modyfikację jej organizacji. Kluczowym rozwiązaniem jest ukierunkowanie aktywności PAN na społeczeństwo. Postulujemy podjęcie ogólnopolskiej kampanii na rzecz wzrostu finansowania nauki do 3% PKB, rozwój profesjonalnych mechanizmów komunikacji i popularyzacji oraz stworzenie struktur szybkiego reagowania na kryzysy i dezinformację. Drugi pakiet rozwiązań dotyczy wzmocnienia instytutów PAN: systematycznych prezentacji osiągnięć instytutów, umiędzynarodowionych audytów jakości, programów restrukturyzacji i tworzenia nowych jednostek w obszarach strategicznych, a także rozbudowy wsparcia w pozyskiwaniu grantów konsorcyjnych. Trzecim obszarem jest aktywne oddziaływanie PAN na środowisko naukowe poprzez inicjowanie debaty i przygotowanie propozycji spójnej polityki naukowej państwa, wzmocnienie umiędzynarodowienia oraz rozwój mechanizmów innowacji od badań podstawowych do wdrożeń. W zakresie rzetelności badań postulujemy utworzenie ogólnopolskiej instytucji zajmującej się rzetelnością naukową, ujednolicenie procedur etycznych w instytutach PAN, wprowadzenie ombudsperson oraz rozwój non-profitowej platformy wydawniczej open access.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Adam Liebert
1
Romuald Zabielski
2

  1. Instytut Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej im. M. Nałęcza PAN
  2. Centrum Medycyny Translacyjnej SGGW w Warszawie

Abstrakt

W artykule przedstawiony został polityczny życiorys prof. Jana Kielanowskiego (1910–1989) w latach 1969–1977. Kielanowski był wybitnym polskim zootechnikiem i opozycyjnym działaczem politycznym w rządzonej autokratycznie komunistycznej Polsce. Był on rzadkim przykładem człowieka łączącego w sobie cechy naukowca, artysty, pisarza i działacza politycznego, a także praktykującego katolika i równocześnie wolnomyśliciela (masona). Artykuł pokazuje Profesora w okresie, kiedy rozpoczęła się jego podziemna działalność obywatelska. Kielanowski zostaje w 1975 r. współautorem Listu 59 – podstawowego manifestu polskiej opozycji antykomunistycznej. Programu żądającego wprowadzenia wolnych wyborów do Sejmu, obrony praw i wolności sumienia, religii, nauki i zniesienia cenzury. W 1976 r. zostaje członkiem Komitetu Obrony Robotników działającego na rzecz osób prześladowanych i inspirującego powstawanie niezależnego społeczeństwa obywatelskiego. Przedmiotem zainteresowania autora artykułu jest też działalność Profesora w latach 1969–1976 na rzecz obrony autonomii i samorządności nauki i środowiska naukowego, szczególnie Polskiej Akademii Nauk, i reakcja Akademii na podejmowane przez Kielanowskiego działania opozycyjne.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Marek Kunicki-Goldfinger
1

  1. Instytutu Języka Polskiego PAN

Abstrakt

Niniejszy artykuł składa się z trzech części. W części pierwszej omawiana jest geneza pojęcia polaryzacji afektywnej, które powstało w Stanach Zjednoczonych i zostało zainspirowane stosunkami panującymi między głównymi partiami politycznymi tego kraju. Pojęcie polaryzacji afektywnej i koncepcja teoretyczna tej relacji zostały wprowadzone do nauki przez zespół badawczy z Uniwersytetu Stanforda, pod kierownictwem Shanto Iyengara, profesora nauk politycznych i komunikacji. Zespół ten badał czterdziestoletnią historię relacji między partią republikańską i partią demokratyczną w Stanach Zjednoczonych. Posługując się innowacyjną metodologią, pokazał, że w ciągu tych 40 lat relacje te stawały się coraz bardziej negatywnie spolaryzowane i to zarówno między partiami, jak też między członkami i zwolennikami tych partii. Jednak wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu istotną cechą tej polaryzacji nie była sprzeczność poglądów politycznych i ideologicznych. Autorzy, opierając się na Teorii Tożsamości Społecznej Henry’ego Tajfela (Social Identity Theory), dowodzili, że polaryzacja była konsekwencją działania psychologicznego mechanizmu opisanego przez teorię jako in group bias and out-group discrimination, co można w przybliżeniu opisać jako tendencję do stronniczego popierania członków własnej grupy, a zarazem dyskrym inowania grupy obcej. Sama różnica poglądów nie musiała mieć istotnego znaczenia. Nabierała ona znaczenia jako wskaźnik przynależności do różnych, rywalizujących ze sobą grup. Tak więc podstawą polaryzacji było ukształtowanie partyjnej tożsamości społecznej. Antagonizm międzygrupowy ulegał systematycznemu nasileniu wskutek, jak stwierdzają autorzy, kampanii politycznych nasyconych negatywnymi i wrogimi uczuciami wobec rywali. PA nasilając się, wychodzi coraz bardziej poza sferę polityczną i obejmuje coraz szersze kręgi społeczne. Druga część artykułu przedstawia wyniki przeprowadzonego obszernego programu badawczego dotyczącego PA w 32 krajach Europy. Wyniki tych badań wskazują między innymi na związek między nasileniem tego zjawiska a rozwojem partii populistycznych w Europie. Trzecia część artykułu dotyczy Polski. W Polsce w naukach społecznych pojęcie PA spotyka się rzadko, są jednak liczne prace, które dotyczą zjawisk podobnych lub identycznych. W polskiej literaturze naukowej wymienia się trzy okresy polaryzacji: okres postkomunistyczny, okres postsolidarnościowy i okres postsmoleński. Analiza tych okresów ujawnia mechanizm powstawania polaryzacji afektywnej oraz jej konsekwencje w życiu politycznym i społecznym kraju.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Janusz Reykowski
1
ORCID: ORCID

  1. Instytut Psychologii PAN

Abstrakt

Artykuł dotyczy sztucznej inteligencji w kontekście niezwykle ważnych problemów dotyczących etyki jej wykorzystywania. Omawiane są podejmowane na świecie próby regulacji w tym zakresie. W kontekście tego tematu przedstawiona jest także ważna część działań UNESCO w zakresie wspierania badań naukowych.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Michał Kleiber
1
ORCID: ORCID

  1. Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN, Warszawa

Abstrakt

Wykorzystywanie sztucznej inteligencji, a jej generatywnej postaci w szczególności, nabiera olbrzymiego znaczenia w procesach edukacyjnych na wszystkich poziomach. W obliczu zachodzących zmian niezbędna jest obecnie głęboka refleksja dotycząca treści i sposobów prowadzenia edukacji. Często artykułowane optymistyczne poglądy na temat coraz szerszego, edukacyjnego wykorzystywania AI nie są wolne od bardzo poważnej krytyki, wskazującej na możliwe znaczące słabości tego procesu, zaburzającego u uczniów zdolności poznawcze i umiejętności krytycznego myślenia, pozwalając im ominąć kluczowe czynności niezbędne do rozwijania wiedzy i umiejętności.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Michał Kleiber
1
ORCID: ORCID

  1. Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN, Warszawa

Autorzy i Afiliacje

Jan W. Wiktor
1

  1. Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego w kadencji 2022–2025

Abstrakt

W artykule omawiany jest problem akredytacji środowiskowej wskazany w projekcie Strategii Rozwoju Szkolnictwa Wyższego w Polsce do 2035 r. jako jeden z ważnych w kontekście niewydolności polskiego systemu akredytacji. Wskazano, dlaczego nie jest realna do wdrożenia propozycja autorów strategii, by komisje środowiskowe spełniały standardy europejskie. Jednocześnie wskazano aktywności, które powinny być objęte działaniami tych komisji w uzupełnieniu działań PKA.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Marek Rocki
1

  1. Instytut Rozwoju Gospodarczego, Szkoła Główna Handlowa

Abstrakt

Prof. dr hab. Aleksander Kabsch zmarł 30 listopada 2025 r., w wieku 97 lat. Był współtwórcą poznańskiej szkoły rehabilitacji, wybitnym ortopedą i biomechanikiem, organizatorem studiów w zakresie fizjoterapii. Inicjował w Polsce rozwój sportu osób niepełnosprawnych. Pełnił wiele ważnych funkcji akademickich, w tym był pierwszym Rektorem Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu w trudnych latach stanu wojennego (1981–1985).
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Stanisław Kowalik
1

  1. Katedra Psychologii, Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu

Instrukcja dla autorów

NAUKA jest czasopismem Polskiej Akademii Nauk wydawanym kwartalnie w języku polskim lub angielskim. Czasopismo publikuje recenzowane prace naukowe, artykuły przeglądowe, polemiczne, wspomnieniowe, recenzje oraz listy do redakcji.

Wszystkie materiały do publikacji prosimy przesyłać drogą elektroniczną do sekretariatu redakcji lub do członków Komitetu Redakcyjnego. Artykuły należy przygotować za pomocą standardowego edytora tekstu. Tekst nie powinien zawierać poprawek, podkreśleń i spacjowań. Kolejne akapity należy rozpoczynać wcięciem. Do pracy prosimy dołączyć streszczenie (maksymalnie 250 słów) oraz słowa kluczowe (trzy do ośmiu). Jeśli praca napisana jest w języku polskim, to wówczas tytuł pracy, słowa kluczowe oraz streszczenie należy dostarczyć również w języku angielskim. Ilustracje prosimy przesłać w oddzielnych plikach, niezależnie od tego, czy zostały one umieszczone także w pliku z tekstem. Jakość ilustracji powinna pozwalać na ich bezpośrednią reprodukcję oraz skalowanie do formatu czasopisma. Fotografie i ilustracje w formie map bitowych muszą posiadać rozdzielczość wynoszącą co najmniej 300 dpi i być zapisane w typowym formacie graficznym. Zamieszczanie ilustracji barwnych wymaga uzgodnienia z redakcją.

Wraz z plikiem zawierającym artykuł i plikami z ilustracjami należy przesłać:

a) pismo, w którym pierwszy autor zwraca się do redakcji o wydrukowanie pracy w czasopiśmie (formalne zgłoszenie materiału do publikacji w kwartalniku NAUKA), podaje swój adres, afiliacje, adres e-mailowy oraz podpis wraz z podaniem tytułu naukowego;

b) pisemne oświadczenie, że praca nie była dotąd ogłoszona drukiem i nie została złożona w innej redakcji. W przypadku wykorzystywania rycin (lub innych elementów) uprzednio publikowanych lub pochodzących od innych autorów należy dołączyć pisemną zgodę autorów i wydawnictwa na ich wykorzystanie;

Literatura przedmiotu powinna być umieszczona na końcu pracy w układzie sekwencyjnym (odwołanie w tekście, np. [1]) lub alfabetycznym typu „autor-rok” (odwołanie w tekście, np. (Ziman J., 1978)).

Artykuł:

Watson J.D., Crick F.H.C., Molecular structure of nucleic acids. Nature 1953, nr 171,

s. 737–738.

Książka:

Ziman J., Reliable knowledge. Cambridge University Press, Cambridge 1978, s. 124–157.

Rozdział w książce:

Klemensiewicz Z., Przekład jako zagadnienie językoznawstwa, [w:] O sztuce tłumaczenia, pod redakcją M. Rusinka, Wrocław 1955, Zakład im. Ossolińskich, s. 85–97.

Tytuły artykułów w literaturze przedmiotu powinny być podane w oryginalnym brzmieniu, a skróty tytułów czasopism według Web of Science: Standard journal abbreviations oraz wykazów narodowych i branżowych. Spis piśmiennictwa nie powinien zawierać niepublikowanych danych, informacji prywatnych lub prac w przygotowaniu. Odwoływanie się do takich źródeł może występować jedynie w tekście.

Ta strona wykorzystuje pliki 'cookies'. Więcej informacji